ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ: ਸਿੱਖ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਅਬਿਨਾਸੀ ਜੋਤ

ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਖਰੀ ਤਸਵੀਰ, 1927

“ਨਿਰਦਈ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।” ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨਤਮ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਜੁਆਲਾ ਅਤੇ ਬਲਿਦਾਨ ਦੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਦੇ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਭਰੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਜਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਉਹ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਰੂਹ, ਨਿਡਰ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਜਨਮੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲਿਸ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਤੇਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਵੱਲ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਤੁਰੇ, ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਦਰਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅੰਤਰਆਤਮਾ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਧਾਰਣ ਬਲਿਦਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਐਲਾਨ ਸੀ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਦੂਰਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿਹਰੇ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕੇਵਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋਣ। ਉਹ ਜੀਵੰਤ ਯਾਦ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਉਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਇਸ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਘੜੇ ਗਏ, ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਪਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਏ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨਾ ਚੋਣ ਨਹੀਂ, ਫਰਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨੈਤਿਕ ਤਾਕਤ ਉਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਗਢਿਆ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹਨਾ, ਸੱਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਆਰਾਮ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਰੱਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਜੜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦਾ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਚਿਹਰਾ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜੀਵੰਤ ਕੀਤਾ: ਨਿਡਰਤਾ, ਬਲਿਦਾਨ, ਸਵਾਬਿਮਾਨ, ਸੋਚ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨੈਤਿਕ ਅਡਿੱਗਤਾ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਤ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਉਹ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਨ, ਸਿੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਭਾਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਕਾਈ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣਾਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਸਬਕ ਅੱਜ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਟੁੱਟ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪੰਜਾਬ, ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਰਹੱਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਮਹੱਤਤਾ ਕਰਕੇ, ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਬੇਐਤਬਾਰੀ, ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਵੰਡ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਚੁਣਿੰਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਵੱਖ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਝੂਠ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਭਵਿੱਖ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਦੇ ਵੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਕੌਮ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ, ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਅਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਉਸਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪੰਜਾਬ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅੱਗੇ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਪਛਾਣੀ ਟਕਰਾਵਾਂ, ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲੀ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਬਲਿਦਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਚਰਿਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਘ੍ਰਿਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੱਜ ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਰਾਜ ਇੱਕ ਔਖੇ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਨਸ਼ਾ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਦਬਾਅ, ਜੋ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਗਲਤ ਮਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਵਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਭਾਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਵੰਡ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਚੋ, ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਓ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੋ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਵ ਨਿਰਮਾਣ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਓ।

ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਹਾਦਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਸਨ। ਉਹ ਡੂੰਘਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਨਕਲਾਬ ਅਫ਼ਰਾਤਫ਼ਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਭੂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਯੁੱਧ, ਭ੍ਰਮਾਤਮਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰਾਰਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਕੀਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋੜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਹੱਦ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜਵਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ।

ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਕਦੇ ਵੀ ਸਮਰਪਣ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਨਿਆਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਲਿਦਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਦਿਖਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਮਰੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਸਬੂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਸਾਇਆ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮੀ ਯਾਦ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਪਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਅਰਿਆਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪੋਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ਜਿਸ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਪਰਾਏਪਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ, ਰੰਜਿਸ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਲਚੀਲੇਪਣ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਥਾਂ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਚੁਣਦਾ ਹੈ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਣ, ਵੰਡ ਨਾਲ ਖਪ ਜਾਣ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜਾਵਾਦੀ ਭਰਮਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣ। ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਕਿ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਖੜ੍ਹ ਸਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅੱਜ ਵੀ ਵੰਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਾਵਨੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਵਜਾਗਰਣ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਹੈ। ਹਰ ਅਣਸ਼ਚਿਤ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋਗੇ ਜਿਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਿਛਾਵਰ ਕੀਤੀ?

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਮਾਣ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇਸ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਨਿਡਰ ਬਣੋ, ਪਰ ਸੋਚਵਾਨ ਵੀ ਬਣੋ। ਆਪਣੀਆਂ ਜੜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੋ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਵੰਡੇ ਨਾ ਜਾਓ। ਆਪਣੇ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਕਰੋ, ਪਰ ਉਸ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੀਤ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਰਾਹਨੁਮਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਥਲ ਪੁਥਲ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਭੂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਣਾਅ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਰਸਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਤੁਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।