ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ: ਸੁਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਿਲੋਂ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦਾ ਲੰਡਨ ਦੇ ਰੌਇਲ ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਮੋਹ ਲੈਣਾ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੱਗ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਤੇ ਕੁਰਤੇ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੋਮੇ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ—ਉਹ ਪੂਰੀ ਇੱਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਬਜਰਾਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਸਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਿਚ ਪਲੇ-ਬੜੇ। ਗੰਦੇਰੀਆਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਸਰਸਰਾਹਟ, ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪਾਠ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੋਈ, ਪਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਫ਼ੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ।

ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ—ਅਜਿਹੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਲ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣੇ, ਪਰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੀ।

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ “ਸਾਈਂ” ਨਾਲ ਮਿਲੀ—ਇੱਕ ਰੂਹ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਗੀਤ ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਸਿਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੋਈ ਬਣਾਵਟੀ ਹਿੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਇਹ ਸੁਰ ਵਿਚ ਪਰੋਈ ਹੋਈ ਕਵਿਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਫ਼ੀ ਤਲਬ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੀਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਛੱਲੀ ਅਤੇ ਰੰਗਰੇਜ਼ – ਦ ਪੋਏਟ ਆਫ਼ ਕਲਰਜ਼ ਵਰਗੇ ਐਲਬਮਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ: ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਗਾਇਕ ਜੋ ਸਟੇਡਿਯਮ ਭਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਬਿਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤੇ।

ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਮੰਚਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਜਾਣੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਡਨੀ ਓਪੇਰਾ ਹਾਊਸ, ਰੌਇਲ ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ‘ਤੇ ਗਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 2017 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦ ਬਲੈਕ ਪ੍ਰਿੰਸ ਲਈ ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਚ ਗਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਮਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਇਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਸ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀ ਚੋਣ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਲਗਭਗ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਨਸਰਟਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ਚਮਕੀਲੇ ਅਤਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਦ੍ਰਿਸ਼। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਚ ਅਕਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫ਼ੋਨ, ਇੱਕ ਹਾਰਮੋਨਿਯਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਅਟੁੱਟ ਜੋੜ ਦਾ ਧਾਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿਚ, ਸਰਤਾਜ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ, ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤਕਾਰ ਵੱਧ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ਼ਕ਼ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਰੱਬੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਾਲਾ ਵੀ—ਜੁਦਾਈ ਦਾ ਦਰਦ ਜੋ ਰੂਹ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਦਾ, ਜੋ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਡਾਂਸ ਬੀਟਾਂ ਅਤੇ ਹਲਕੇ-ਫੁਲਕੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਖੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਵੱਖ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ—ਬੇਧੜਕ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਆਪਣੇ ਰੂੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਡਟੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਅਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਐਪਾਂ ‘ਤੇ ਪਲੀ-ਬੜੀ ਹੈ।

ਲੰਡਨ ਜਾਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਚ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਦੇਖਣਾ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਨਮੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਵੇਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਘਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿਊਂਦਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਬਚਪਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਉਸ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਗੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਦੌਲਤ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਸਮਝਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾ ਸਥਾਨਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਵੀ। ਬਜਰਾਵਾਰ ਦੀਆਂ ਧੂੜ-ਭਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਚਾਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਇਹ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਲਈ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਾਡਾ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਸੰਗੀਤ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਗੁਆਏ।

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਸ਼ੇਰ ਵਿਚ ਉੱਠਦੀ ਹੈ—ਅੱਧੀ ਗਾਈ, ਅੱਧੀ ਫੁਸਫੁਸਾਈ—ਤਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਸਰਤਾਜ’ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪੈਰਿਸ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਕ ਸਮੂਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਇਹ ਤਾਜ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।